fa علل گسترش فقه حنفی در ماوراء‌النهر تا پایان عصر سامانیان تخصصي Special پژوهشي Research <h1 dir="RTL"><a name="_Toc347041106"></a><a name="_Toc347039956"><strong>علل گسترش فقه حنفی در ماوراء‌النهر تا پایان عصر سامانیان</strong></a><a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">^{<span dir="LTR">^[1]</span>}</a></h1> <p dir="RTL"><a name="_Toc347041107"></a><a name="_Toc347039957"><strong>محمدعادل ضیائی</strong></a><a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title="">^{<span dir="LTR">^[2]</span>}</a><a name="_Toc347041108"></a><a name="_Toc347039958"></a><br> <strong>موسی عزیزی</strong><a href="#_ftn3" name="_ftnref3" title="">^{<span dir="LTR">^[3]</span>}</a></p> <p dir="RTL">چکیده</p> <p dir="RTL">فقه حنفی هم از دید شمار پیروانش و هم از دید گستره جغرافیایی و تدوین‌یافتگی آرا و فتاوای عالمانش، از مذاهب مهم اسلامی به شمار می‌رود. این فقه که شیوۀ کمال‌یافته و منسجم مکتب &laquo;اهل رأی&raquo; است، از آغاز پیدایی‌اش در خراسان و بلاد ماوراء‌النهر جایگاه برجسته و تأثیرگذاری داشت. شاید بتوان گفت که نشر و گسترش فقه حنفی در آن سامان، در دورۀ حکم‌رانی سامانیان به اوج رسید؛ چنان‌که پس از عراق بلاد خراسان و ماوراءالنهر را فراگرفت و این شهرها به دومین مرکز مهم حنفیان بدل شدند. پیشرفت فقه حنفی در آن دیار در عصر سامانیان، عوامل گوناگونی داشت که مؤثرترین آنها بدین شرح است:</p> <p dir="RTL">نزدیکی دیدگاه‌های ابوحنیفه با مرجئه به‌ویژه در زمینه تعریف ایمان و جدایی آن از عمل؛ زیادت و نقصان‌ناپذیری ایمان و تکفیر نکردن مرتکب کبیره؛ پشتیبانی فقهای حنفی به‌ویژه ابوحفص کبیر از بانیان سلسلۀ سامانی و تأثیر آنان در تثبیت و اقتدار و مشروعیت‌بخشی به حکومت سامانیان و حمایت حاکمان سامانی از فقیهان حنفی و سپردن مناصب قضا و اِفتا به آنان؛ تلاش‌های گسترده شاگردان بی‌واسطه و با واسطۀ ابوحنیفه همچون ابومطیع بلخی، ابوالقاسم سمرقندی، ابوحفص کبیر و پسرش ابوحفص صغیر در گسترش فقه حنفی در آن دیار و ژرفابخشی به آن؛ واقع‌گرایی و عقلی بودن فقه حنفی؛ توجه به حقوق زنان، ذمیان و تازه‌مسلمانان تُرک؛ آسان‌گیری فقه حنفی به‌ویژه در احکام مرتبط با اقلیت‌های کم‌تر برخوردار ؛استعداد فراوان فقه حنفی در اهتمام ویژه به عرف، قیاس و استحسان.</p> <div>&nbsp; <hr align="left" size="1" width="33%" > <div id="ftn1"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title=""><span dir="LTR">[1]</span></a>. تاریخ دریافت، 25/1/90. تاریخ پذیرش، 27/6/91.</p> </div> <div id="ftn2"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title=""><span dir="LTR">[2]</span></a>. استادیار دانشکده الاهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، گروه الهیات، تهران، ایران <span dir="LTR">ma_ziaey@yahoo.com</span></p> </div> <div id="ftn3"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref3" name="_ftn3" title=""><span dir="LTR">[3]</span></a>. کارشناس ارشد فقه شافعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، گروه الهیات، تهران، ایران. <span dir="LTR">azizi57@yahoo.com</span></p> </div> </div> <h1>The Study of Factors Affecting<br> the Expansion of Hanafi Jurisprudence<br> in Transoxania up to the End of Samanid Era</h1> <p>Mohammad Adel Ziaei<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title=""><strong>[1]</strong></a><br> MosaAzizi<a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title=""><strong>[2]</strong></a></p> <h2>Abstract</h2> <p>Hanafi jurisprudence is considered to be one of the important Islamic sects in terms of number of its followers, geographical expansion,&nbsp; codification of votes and judgments of its scholars. This jurisprudence, which is a more advanced and organized methodology of the school of &ldquo; people of opinions&rdquo;, has had a prominent and influential status since its birth in Khorasan and&nbsp; Transoxania . It can be said that the dissemination and expansion of Hanafi jurisprudence in those lands probably reached its apex during the Samanid reign; in a way that it made Khorasan and Transoxania as the second important center of Hanafi School after Iraq. The improvement of Hanafi jurisprudence in those lands during the Samanid era has had different factors but the most important ones are as follows:</p> <p>The closeness of Abu Hanafeh viewpoints with those of the Murjites especially in their definition of&nbsp; faith and its separation from action; the belief in increasing rather than decreasing nature of&nbsp; faith and the necessity of not excommunicating someone who commits mortal sins;&nbsp; the aid provided by Hanafi jurisprudences&mdash; especially the great Abu Hafse&mdash;in support of the Samanid founders and its consequent impact on confirming&nbsp; and legitimizing&nbsp; the Samanid government and the support of Samanian governors from Hanafi jurists and entrusting them to positions&nbsp; of judgments and jurisdiction in return; the great efforts made by immediate or mediate pupils of Abu-Hanifeh,&nbsp; like Abu MotiBalkhi, AbulqasemSamarqandi,&nbsp; Abu HafseKabir and his son Abu HafseSaqir in the development and deepening of Hanafi jurisprudence in that land;&nbsp; the realism and rationalism inherent in Hanafi jurisprudence; the attention given to the rights of women, blame- worthy people and newly-Muslim Turkish;&nbsp; the leniency of Hanafi jurisprudence especially in verdicts related to less-advantaged minorities; and finally, the&nbsp; outstanding capacities of Hanafi jurisprudence in its special&nbsp; attempts with regard to customs, analogical reasoning and praising .</p> <p></p> <div>&nbsp; <hr align="left" size="1" width="33%" > <div id="ftn1"> <p><a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a>. Assistant professor of University of Tehran;&nbsp; Faculty of Theology and Islamic studies, Theology Department, Tehran, Iran. <a href="mailto:Ma_ziaey@yahoo.com">Ma_ziaey@yahoo.com</a></p> </div> <div id="ftn2"> <p><a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title="">[2]</a>. MA holder of Shafei jurisprudence, Islamic Azad University,&nbsp; Science and&nbsp; Research Branch, Theology Department, Tehran, Iran. <a href="mailto:Azizi57@yahoo.com">Azizi57@yahoo.com</a></p> </div> </div> فقه حنفی, ابوحنیفه, ماوراءالنهر, سلسله سامانی, مرجئه. Hanafi jurisprudence, Abu Hanafeh, Transoxania, Samanid dynasty, Murjites 31 57 http://journal.isihistory.ir/browse.php?a_code=A-10-1-44&slc_lang=fa&sid=1 محمدعادل ضیائی 1003194753284600129 1003194753284600129 Yes موسی عزیزی 1003194753284600130 1003194753284600130 No