pajoohesh name-ye Tarikhe Islam

fa نقش متکلمان در نهادینه‌سازی فرهنگ تملق و تعارفات سیاسی؛ در بستر باور‌های اسلامی تا قرن دهم (مقاله پژوهشی) The Role of Theologians in Institutionalizing the Culture of Flattery and Political Courtesy within the Framework of Islamic Beliefs up to the Tenth Century تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">پنج‌گروه (فقها، متکلمان، مفسران، محدثان، عرفا) از نخبگان دینی در نهادینه‌سازی تعارفات و تملق سیاسی در ایران مؤثر بوده‌اند. این پژوهش به واکاوی نقش متکلمان می‌پردازد‌. پرسش اصلی پژوهش این است که در جغرافیای فرهنگی ایران تا قرن دهم، متکلمان با بهره‌گیری از باورهای اسلامی چگونه به تمجید، تملق و توجیه قدرت پرداخته‌اند؟ برای پاسخ به این پرسش، آثار 67 متکلم برجسته شیعه و سنی با رویکردی ترکیبی (تحلیل‌محتوا، تحلیل‌گفتمان انتقادی و تبارشناسی) تجزیه و تحلیل شد. یافته‌ها یک شکاف ایدئولوژیک را نشان می‌دهد: گفتمان مسلط سنی (اشعری-ماتریدی) با مفاهیمی چون «اطاعت مطلق» و «حرمت خروج»، به بازتولید «الهیات حفظ نظم» و توجیه قدرت حاکم می‌پرداخت؛ در مقابل،گفتمان‌های شیعی (امامی، زیدی) و معتزلی، با محوریت «عدل» و «نص»، یک «الهیات اعتراضی» را نمایندگی می‌کردند. این نبردگفتمانی تحت تأثیر بستر جغرافیایی (مرکز در برابر حاشیه) و نوسانات تاریخی قدرت (تمرکز در برابر تکثر) قرار داشت. باور‌های دینی از طریق مکانیسم‌های زبانی خاصی -نظیر تحریف معنایی «صبر» و «فتنه»- به ابزاری برای تملق قدرت بدل شدند. نتیجه آن‌که فرهنگ تملق‌سیاسی، امری ذاتی نبوده، بلکه برساخته‌ای تاریخی از هم‌پیمانی نخبگان دینی و قدرت برای بازتولید نظم مسلط است. این پژوهش، با آشکارسازی ریشه‌های‌گفتمانی این پدیده، امکان نقد آن را در سپهر عمومی فراهم می‌سازد.</div> <div style="text-align: justify;"></div> Five groups of religious elites—jurists, theologians, Qur’anic exegetes, traditionists, and mystics—played a significant role in institutionalizing political courtesy and flattery in Iran. This study examines the role of theologians in this process. The central research question is: within the cultural geography of Iran up to the tenth century, how did theologians employ Islamic beliefs to praise, flatter, and legitimize political power? To answer this question, the works of 67 prominent Sunni and Shiʿi theologians were analyzed through a combined methodological approach consisting of content analysis, critical discourse analysis, and genealogy. The findings reveal an ideological divide: the dominant Sunni discourse (Ashʿarite–Maturidite), through concepts such as “absolute obedience” and the “prohibition of rebellion,” reproduced a “theology of order preservation” that legitimized ruling authority. In contrast, Shiʿi (Imami and Zaydi) and Muʿtazilite discourses, centered on the principles of “justice” and “divine designation (naṣṣ),” represented a “theology of protest.” This discursive struggle was shaped by geographical context (center versus periphery) and historical fluctuations in political power (centralization versus pluralism). Religious beliefs were transformed into instruments of flattering authority through specific linguistic mechanisms, such as the semantic distortion of concepts like “patience” (ṣabr) and “sedition” (fitna). The study concludes that the culture of political flattery was not an inherent phenomenon but rather a historical construct emerging from the alliance between religious elites and political authority for the reproduction of the dominant order. By uncovering the discursive roots of this phenomenon, the study provides a basis for its critical examination within the public sphere.   باور‌های اسلامی, تحلیل‌گفتمان انتقادی, تعارفات سیاسی, متکلمان. Islamic beliefs, critical discourse analysis, political courtesies, theologians. 22 50 http://journal.isihistory.ir/browse.php?a_code=A-10-1273-1&slc_lang=fa&sid=1 Zahra Nazarzadeh زهرا نظرزاده nazarzadehzahra811@gmail.com 10031947532846005074 0009-0008-5068-3707 Yes PhD Student in Islamic History, Alzahra University دانشگاه الزهرا alimohammad valavi علی محمد ولوی 10031947532846005077 10031947532846005077 No Professor, Department of History, Faculty of Literature, Alzahra University دانشگاه الزهرا Hedieh Taghavi هدیه تقوی h.taghavi@alzahra.ac.ir 10031947532846005075 10031947532846005075 No Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature, Alzahra University دانشگاه الزهرا Maghsood Ferasatkhah مقصود فراستخواه maghsoodf@gmail.com 10031947532846005076 10031947532846005076 No Professor, Department of Sociology, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Shahid Beheshti University دانشگاه شهید بهشتی