pajoohesh name-ye Tarikhe Islam

fa فراز و فرود مناسبات سیاسی و نظامی ایران با خانات ماوراءالنهر از ابتدای قاجار تا دوره ناصری (مقاله پژوهشی) The Rise and Decline of Iran’s Political and Military Relations with the Khanates of Transoxiana from the Early Qajar Period to the Naseri Era تخصصي Special پژوهشي Research منطقه ماوراءالنهر که در گذشته بخشی از حوزه جغرافیایی و فرهنگی ایران به‌شمار می‌رفت، از دوره صفویه به بعد به‌واسطه استقرار ازبکان و خانات محلی، به کانونی از منازعات سیاسی و نظامی با ایران تبدیل شد. در عصر قاجار، روابط ایران با خانات بخارا و خوارزم بیش از پیش در قالب درگیری‌های مرزی، یورش‌های نظامی، غارت و اسارت شیعیان جلوه‌گر شد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مناسبات ایران و خانات ماوراءالنهر درآن عصر بیشتر بر پایه چه شیوه‌هایی استوار بود؟ بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که رویکرد قاجارها عمدتاً بر اقدامات مقطعی و بازدارنده ـ اعم از لشکرکشی‌های محدود و اعزام سفرا ـ متمرکز بود و از پشتوانه نظامی و دیپلماسی منسجم برخوردار نبود. در مقابل، خانات منطقه با تکیهبر اختلافات مذهبی و منافع اقتصادی، سیاستی خصمانه در پیش گرفتند که به یورش‌های مکرر به خراسان و ویرانی شهرهایی چون مرو انجامید. نتیجه این رویارویی‌ها نشان می‌دهد که ضعف ساختاری دولت قاجار و ناتوانی در بهره‌گیری مؤثر از ابزارهای سیاسی و نظامی، همراه با مداخلات روس و انگلیس، سرانجام به جدایی کامل این مناطق از ایران و الحاق اجباری آنها به قلمرو روسیه انجامید.  The region of Transoxiana, which had historically constituted part of Iran’s geographical and cultural sphere, became—following the Safavid period and the establishment of Uzbek rule and local khanates—a focal point of political and military confrontation with Iran. During the Qajar era, Iran’s relations with the Khanates of Bukhara and Khwarazm increasingly manifested in the form of border conflicts, military incursions, plundering, and the captivity of Shiʿa populations. The central question of this study concerns the primary foundations upon which relations between Iran and the Transoxianan khanates were based during this period. Examination of historical sources indicates that the Qajar approach largely relied on episodic and deterrent measures—such as limited military campaigns and the dispatch of diplomatic envoys—without the support of a coherent military strategy or an integrated diplomatic framework. In contrast, the regional khanates, drawing upon sectarian divisions and economic interests, pursued a hostile policy that resulted in repeated raids into Khorasan and the devastation of cities such as Merv. The outcomes of these confrontations demonstrate that the structural weakness of the Qajar state and its inability to effectively employ political and military instruments, combined with Russian and British interventions, ultimately led to the complete separation of these territories from Iran and their forced incorporation into the Russian Empire. بخارا, خانات ماوراءالنهر, خوارزم, قاجاریه, مناسبات سیاسی ـ نظامی Bukhara, Transoxianan Khanates, Khwarazm, Qajar Dynasty, Political–Military Relations 34 49 http://journal.isihistory.ir/browse.php?a_code=A-10-240-8&slc_lang=fa&sid=1 Abdolah Motevly عبدالله متولی a.motevaly@gmail.com 10031947532846005037 10031947532846005037 No Professor, Department of History, University of Arak دانشگاه اراک Mohammad Hasanbeigi محمد حسن بیگی m-hassanbeigi@araku.ac.ir 10031947532846005038 10031947532846005038 Yes Associate Professor, Department of History, University of Arak دانشگاه اراک