pajoohesh name-ye Tarikhe Islam

fa سهم قحطی مبتنی‌بر نوسانات سطح آب نیل در کاهش امنیت غذایی دوره فاطمیان مصر (مقاله پژوهشی) The Contribution of Nile Water-Level Fluctuation–Based Famine to the Decline of Food Security during the Fatimid Period in Egypt تخصصي Special پژوهشي Research تحلیل میزان تأثیر نوسانات سطح آب رود نیل بر بحران‌های امنیت غذایی مصر در دوره فاطمیان (قرون۴-۵) یکی از موضوعات دارای اهمیت در تاریخ دوره فاطمیان است. پرسش اصلی پژوهش آن است که آیا کاهش سطح آب نیل به‌تنهایی برای وقوع قحطی‌های این دوره کافی بوده¬است، یا عوامل انسانی مانند کیفیت حکمرانی، کارایی نهادهای اقتصادی و ثبات سیاسی نقش تعیین‌کننده‌تری داشته‌اند؟ این مطالعه در چارچوبی تاریخی-تحلیلی و با روش توصیفی-کمی، به بررسی رابطه بین داده‌های سطح آب نیل و قحطی‌های متأثر از وقوع خشکسالی می‌پردازد. در همین زمینه، داده‌ها از منابع دست اول (نظیر مقریزی، ابن‌اثیر، مسبحی) و متأخر تاریخی استخراج و در قالب جدولهای زمانی و تحلیل روند مورد ارزیابی قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه کاهش سطح آب نیل (کمتر از ۱۶ ذراع) به‌طور مستقیم با وقوع قحطی و افزایش قیمت مواد غذایی در مقاطعی همچون سال‌های۳۸۷، ۳۹۶-۳۹۸، ۴۱۴-۴۱۵ و ۴۴۴ هم‌بستگی دارد؛ اما شدت و طولانی بودن بحران‌های غذایی عمدتاً تحت‌تأثیر خشکسالی نبودهاست. در دوره‌هایی مانند خلافت العزیز، با وجود خشکسالی‌های منطبق بر کاهش سطح آب نیل، ثبات نسبی قیمت‌ها به دلیل حکمرانی مؤثر، شبکه‌های تجاری گسترده و ذخایر راهبردی حفظ شد. در مقابل، در دوره الحاکم، الظاهر و به‌ویژه المستنصر، ناکارآمدی مدیریتی، فساد، احتکار، سیاست‌های پولی نادرست و قطع واردات غلات، اثرات خشکسالی را تشدید و به بحران‌های ممتد و فاجعه‌باری مانند «شدت مستنصریه» تبدیل شد. این مطالعه بر لزوم درک چندعاملی بحران‌های تاریخی و پرهیز از تحلیل‌های جبر محیط‌گرایانه تأکید می‌کند.   Analyzing the extent to which fluctuations in the water level of the Nile River influenced food security crises in Egypt during the Fatimid period (10th–11th centuries CE) is one of the significant topics in the history of the Fatimid era. The principal question of this study is whether a decline in the Nile’s water level alone was sufficient to trigger famines during this period, or whether human factors such as the quality of governance, the effectiveness of economic institutions, and political stability played a more decisive role. Using a historical-analytical framework and a descriptive-quantitative method, this study examines the relationship between Nile water-level data and famines associated with drought occurrences. Data were extracted from primary sources (such as al-Maqrizi, Ibn al-Athir, and al-Musabbihi) as well as later historical accounts and were evaluated through chronological tables and trend analysis. The findings indicate that although reductions in the Nile water level (below 16 cubits) were directly correlated with the occurrence of famine and rising food prices during periods such as 998, 1007–1009, 1023–1024, and 1052 CE, the severity and prolonged nature of food crises were not primarily determined by drought conditions alone. During periods such as the reign of Caliph al-Aziz, despite droughts associated with declining Nile levels, relative price stability was maintained through effective governance, extensive trade networks, and strategic reserves. In contrast, during the reigns of al-Hakim, al-Zahir, and especially al-Mustansir, administrative inefficiency, corruption, hoarding, inappropriate monetary policies, and disruptions in grain imports intensified the effects of drought and transformed them into prolonged and catastrophic crises, such as the “Mustansirian Famine.” This study highlights the necessity of adopting a multifactorial understanding of historical crises and avoiding environmentally deterministic interpretations.   امنیت غذایی, تاریخ اقتصادی مصر, خشکسالی, رود نیل, فاطمیان. Food security, Egyptian economic history, drought, Nile River, Fatimid. 1 21 http://journal.isihistory.ir/browse.php?a_code=A-10-1311-1&slc_lang=fa&sid=1 vajihe golmakani وجیهه گلمکانی golmakani14@gmail.com 10031947532846005072 10031947532846005072 No Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad دانشگاه فردوسی مشهد Nematollah Firoozi نعمت الله فیروزی firoozi@imamreza.ac.ir 10031947532846005073 10031947532846005073 Yes Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام