[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
بخش‌های اصلی
صفحه اصلی::
اطلاعات نشریه::
آرشیو مجله و مقالات::
برای نویسندگان::
برای داوران::
ثبت نام و اشتراک::
تماس با ما::
تسهیلات پایگاه::
بایگانی مقالات زیر چاپ::
فهرست داوران نشریه::
گزارش آماری مقالات::
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
..
بانک ها و نمایه نامه ها
..
انجمن ایرانی تاریخ اسلام
..
پرتال جامع علوم انسانی
..
بانک اطلاعات نشریات کشور
..
پایگاه مجلات تخصصی نور
..
ویراساینس
..
:: دوره 1، شماره 58 - ( تابستان 1404 ) ::
جلد 1 شماره 58 صفحات 50-22 برگشت به فهرست نسخه ها
نقش متکلمان در نهادینه‌سازی فرهنگ تملق و تعارفات سیاسی؛ در بستر باور‌های اسلامی تا قرن دهم (مقاله پژوهشی)
زهرا نظرزاده* ، علی محمد ولوی ، هدیه تقوی ، مقصود فراستخواه
چکیده:   (26 مشاهده)
پنج‌گروه (فقها، متکلمان، مفسران، محدثان، عرفا) از نخبگان دینی در نهادینه‌سازی تعارفات و تملق سیاسی در ایران مؤثر بوده‌اند. این پژوهش به واکاوی نقش متکلمان می‌پردازد‌. پرسش اصلی پژوهش این است که در جغرافیای فرهنگی ایران تا قرن دهم، متکلمان با بهره‌گیری از باورهای اسلامی چگونه به تمجید، تملق و توجیه قدرت پرداخته‌اند؟ برای پاسخ به این پرسش، آثار 67 متکلم برجسته شیعه و سنی با رویکردی ترکیبی (تحلیل‌محتوا، تحلیل‌گفتمان انتقادی و تبارشناسی) تجزیه و تحلیل شد. یافته‌ها یک شکاف ایدئولوژیک را نشان می‌دهد: گفتمان مسلط سنی (اشعری-ماتریدی) با مفاهیمی چون «اطاعت مطلق» و «حرمت خروج»، به بازتولید «الهیات حفظ نظم» و توجیه قدرت حاکم می‌پرداخت؛ در مقابل،گفتمان‌های شیعی (امامی، زیدی) و معتزلی، با محوریت «عدل» و «نص»، یک «الهیات اعتراضی» را نمایندگی می‌کردند. این نبردگفتمانی تحت تأثیر بستر جغرافیایی (مرکز در برابر حاشیه) و نوسانات تاریخی قدرت (تمرکز در برابر تکثر) قرار داشت. باور‌های دینی از طریق مکانیسم‌های زبانی خاصی -نظیر تحریف معنایی «صبر» و «فتنه»- به ابزاری برای تملق قدرت بدل شدند. نتیجه آن‌که فرهنگ تملق‌سیاسی، امری ذاتی نبوده، بلکه برساخته‌ای تاریخی از هم‌پیمانی نخبگان دینی و قدرت برای بازتولید نظم مسلط است. این پژوهش، با آشکارسازی ریشه‌های‌گفتمانی این پدیده، امکان نقد آن را در سپهر عمومی فراهم می‌سازد.
واژه‌های کلیدی: باور‌های اسلامی، تحلیل‌گفتمان انتقادی، تعارفات سیاسی، متکلمان.
متن کامل [PDF 1042 kb]   (10 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي
دریافت: 1403/12/25 | پذیرش: 1404/2/29
فهرست منابع
1. آمدی، سیف‌الدین علی (1420). غایه المرام فی علم‌الکلام. تحقیق محمد بن عبدالله الخماس. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
2. ابن جوزی، عبدالرحمن (1358/1939). المنتظم فی تاریخ‌الملوک والامم. بیروت: دارصار.
3. ابن فورک، ابوبکر محمد بن عبدالله (1426/2005). المجموع فی اصول‌الدین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
4. اشعری قمی، سعد بن عبدالله (1362/1943). المقالات والفرق. تحقیق محمد جواد مشکور. بی‌جا: بی‌نا.
5. اشعری، ابوالقاسم علی‌بن‌اسماعیل (1409/1989). المقالات‌الاسلامیین. تحقیق عبدالوهاب بن عثمان. بیروت: دارإحیاء
6. التراث العربی.
7. افلاطون (2003). جمهوری. بی‌جا: بی‌نا.
8. اسفراینی، ابواسحاق ابراهیم بن احمد (1420/1999). جامع‌فی‌اصول‌الدین. تحقیق محمد بن عبدالله الخماس. بیروت: دارإحیاء التراث‌العربی.
9. ایجی، عضدالدین عبدالرحمن (1420/1999). المواقف فی علم‌الکلام. تحقیق عبدالرحمن بدوی. قاهره: دارالتراث.
10. اُرموی، سراج‌الدین (1377/1958). المواقف فی علم‌الکلام. تحقیق عبدالعظیم الزرقا. قاهره: دارالتراث.
11. اُطروش، حسن بن یوسف الحریری (1430/2009). المنتخب فی اصول‌الدین. تحقیق عبدالله بن محمد الیمنی. صنعاء: مکتبه الامام زید بن علی الثقافیه.
12. باقلانی، ابوبکر محمد بن الطیب (1428/2007). تمهید الاوائل و تلخیص الدلائل. تحقیق عماد‌الدین احمد حیدر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
13. بربهاری، ابومحمد الحسن بن علی (1415/1999). شرح‌السنه. تحقیق طه معوض الرویّس. ریاض: جامعه الامام محمد بن سعود الاسلامیه.
14. بزدودی، صدرالاسلام ابویعلی (1428/2007). اصول‌الدین. تحقیق عمادالدین احمد حیدر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
15. بغدادی، ابوعبدالله محمد بن طاهر (1428/2007). اصول‌الایمان. تحقیق عمادالدین احمد حیدر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
16. بلخی (کعبی)، ابوالقاسم (بی‌تا). عقائدالبلخی. قاهره: مکتبه‌الخانجی.
17. تفتازانی، سعدالدین مسعود (1425/2004). شرح المقاصد فی علم الکلام. تحقیق عبدالرحمن بدوی. قاهره: دارالمعارف النعمانیه.
18. تمیمی، ابوالفضل عبدالله بن محمد (1428). الاعتقاد. تحقیق عمادالدین احمد حیدر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
19. جاحظ (2002). الرسائل‌الکلامیه. تحقیق علی ابوملحم. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
20. جرجانی، علی بن محمد (بی‌تا). شرح‌ مواقف. بی‌نا. بی‌جا.
21. جوینی، ابوالمعالی عبدالملک بن عبدالله (1377/1958م). الارشادالی‌قواطع‌الادله فی اصول الاعتقاد. تحقیق عبدالعظیم الزرقا.
22. جوینی، علاء‌الدین عطاء‌الملک (1385ش/2006). تاریخ جهانگشا. تهران: دنیای‌کتاب.
23. حلبی، ابوصلاح تقی بن نجم‌الدین (1417/1997). تقریب المعارف. تحقیق فاروق سعد. قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
24. حلی، الحسن بن محمد بن الحسن بن فهد (1410/1989). المسائل. تحقیق مجید الحمادی. قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
25. حلی، حسن بن یوسف (1407/1986). ‌کشف‌المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تحقیق حسن حسن‌زاده آملی. تهران: اسلامیه.
26. حلی، حسن بن یوسف (1412). ایضاح المقاصد من حکمه عین القواعد. به‌کوشش محمد مشکوه و علینقی منزوی. تهران:‌ اسلامیه.
27. حلی، حسن بن یوسف (1387/1967). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. تحقیق جلال‌الدین محدث ارموی. قم: موسسه اسماعیلیان.
28. خطیب‌بغدادی، ابوبکراحمد‌ (1417/1997). تاریخ‌بغداد. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
29. خفری، شمس‌الدین محمد (1407/1987). العقائد الجلیه فی اصول‌الدین. تحقیق سید مهدی الرجائی. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
30. خیاط، ابوالحسین (1428/2007). الانتصار والردعلی ابن الراوندی الملحد. تحقیق عمادالدین احمد حیدر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
31. دشتکی شیرازی، غیاث‌الدین عبدالکریم (بی‌تا). اشراق التنزیل فی اصول‌الدین. مخطوط رقم 6832. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
32. دوانی، جلال‌الدین (بی‌تا). اخلاق جلالی. تهران: خوارزمی.
33. دیلمی، حمزه بن عبدالعزیز سلار (1420/1999). تقریب فی اصول‌الدین. تحقیق محمد بن عبدالله الخماس. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
34. ذهبی، شمس‌الدین محمد (1403/1983). العبر فی خبرمن غبر. کویت: دارالکتب‌العلمیه.
35. رازی، ابوحاتم احمد بن حمدان (1421/2000). اعلام‌النبوه. تحقیق سالم الکرنکی و یوسف الشیخ. بیروت: دارالکتب العلمیه.
36. رازی، فخرالدین محمد (1415/1999). المحصول فی علم الکلام (المحصول فی اصول الدین). تحقیق معوض الرویّس، ریاض: جامعه الامام محمد بن سعود الاسلامیه.
37. رازی، محمد بن عبدالرحمن (1420). الانصاف فی الامامه. تحقیق عبدالرحمن بدوی. بیروت: دارالتراث.
38. راوندی، قطب‌الدین سعید (1409/1988). الخراج والجرائح. تحقیق سید محمدباقر موسوی. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
39. سجستانی، ابویعقوب (1363ش/1984). ‌کشف‌المحجوب.تحقیق: ه.کوربان. تهران: مؤسسه الدراسات الاسلامیه.
40. سمرقندی، ابوللیث (1424). شرح فقه‌الاکبر(منسوب به ابوحنیفه). بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
41. سیوری، مقداد بن عبدالله (1422/2001). اللوامع‌الالهیه فی‌المباحث‌الکلامیه. تحقیق محمد علی القاضی الطباطبایی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
42. شیرازی، ابواسحاق ابراهیم (1399/1978). الاشاره الی مذهب اهل‌الحق. تحقیق محمدرضا جلالی. تهران: مکتبه الاسلامیه.
43. صابونی، نورالدین (1420/ 1999). البدیع فی اصول‌الدین. تحقیق محمد بن عبدالله الخماس. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
44. صدوق، محمد بن علی (1413/1993). الاعتقادات. تحقیق علی میرشریفی. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
45. طبرسی، ابومنصوراحمد‌بن‌علی (1403/1983). الاحتجاج. تحقیق تحقیق سید محمد باقر الخرسان. مشهد: المرتضی.
46. طوسی، ابوجعفرمحمد بن حسن (1400). الاقتصاد.قم: مکتبه‌العصریه.
47. طوسی، محمد بن محمد بن الحسن (1407). قواعدالعقائد. قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
48. طوسی، محمد بن محمد بن الحسن (1407/1986). تجریدالاعتقاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
49. عاملی، محمدبن‌مکی (بی‌تا). الالفیه فی الفقه. تحقیق محمدرضا الانصاری القمی. قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
50. علم‌الهدی، علی‌بن‌الحسین (1411/1990). الذخیره‌فی‌علم‌الکلام.‌ تحقیق سیداحمدالحسینی. قم: مؤسسه‌النشرالاسلامی.
51. غزالی، ابوحامد محمد بن محمد (1414/1994م). فضائل‌الأنام من رسائل حجه‌الاسلام. بیروت: دارالبشائر الاسلامیه.
52. غزالی، ابوحامد محمد بن محمد (1424/2004). الاقتصاد فی الاعتقاد. تحقیق عبدالله محمد الخلیلی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
53. فارابی، ابونصر محمد بن محمد (1995). آراء أهل‌المدینه الفاضله. بیروت: دارالمشرق.
54. فرشته، محمدقاسم بن هندوشاه (1281/1967م). تاریخ فرشته. تهران: امیر‌کبیر.
55. فرکلاف، نورمن (1395ش). تحلیل‌گفتمان‌انتقادی: انتقادی زبان.‌گروه مترجمان. تهران: دانشگاه امام صادق.
56. فوکو، میشل (1386ش). باستان‌شناسی دانش. ترجمه نیکوسرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
57. قبادیانی، ناصرخسرو (1404/1984). جامع‌الحکمتین. تحقیق علی‌قلی قرشی. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
58. قشیری، ابوالقاسم سعد (1422/1989). الغرر فی الردّ علی أهل البدع. تحقیق عبدالوهاب بن عثمان. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
59. قمی، قاضی السعید (1428/2007). الاربعون حدیثا فی الامامه والولایه. تحقیق سید علی میلانی. قم: مکتبه آیه‌الله مرعشی نجفی.
60. قوشچی، علاء‌الدین علی (1420/1999). شرح تجرید العقائد. تحقیق محمد بن عبدالله الخماس. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
61. کرکی، علی بن الحسین (1407/1987). جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد. تحقیق عبدالرحیم العبادی الخمینی. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
62. کرمانی، ابوعبدالله‌حرب‌ (1420/1999). مسائل‌الامام‌احمد. تحقیق محمد‌بن‌عبدالله‌الخماس. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
63. کرمانی، حمید‌الدین احمد بن محمد (1387/1967). راحه‌العقل. تحقیق محمد‌کامل حسین و محمد مصطفی حلمی. بیروت: دارالآندلس.
64. کریپندورف، ‌کلوس (1398ش). تحلیل‌محتوا(مبانی روش‌شناسی). ترجمه هوشنگ نایبی. تهران: نی.
65. کوفی، ابوالقاسم علی بن احمد (1428/2007). الاستغاثه فی بضعه الامامه. تحقیق سیدمحمدرضا الحسینی. قم: دارالکتاب الاسلامی.
66. کیدری شیرازی، قطب‌الدین (1406/1986). دره‌التاج لغره الدباج (قسم‌الکلام). تحقیق سید مهدی الرجایی. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
67. ماتریدی، ابومنصورمحمد (1424/2004). التوحید. تحقیق عبدالله محمد الخلیلی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
68. ماتریدی، ابوالثناء محمود بن محمد (1424/2004). التمهید لقواعد التوحید. تحقیق عبدالله محمد الخلیلی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
69. مفید، محمد بن محمد (1428). اوائل المقالات. بیروت: دارالکتب العلمیه.
70. ملاحمی خوارزمی، محمود بن محمد (1424/2004م). المعتمد فی اصول‌الدین. تحقیق عبدالله محمد الخلیلی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
71. ناصرللحق، الحسن بن عمر الاشرف (1425/2004م). التجرید فی‌کلمه التوحید (معروف به التجرید فی اصول‌الدین). صنعاء: دارالحکمه الیمانیه.
72. نسفی، ابوالمعین میمون (1420/1999). تبصره‌الادله.تحقیق محمد بن عبدالله الخماس. بیروت: دارإحیاء التراث‌ العربی.
73. نسفی، حافظ‌الدین ‌ابوالبرکات‌ (بی‌تا). مدارج‌الکمال فی مناقب الائمه الاطهار. تهران: کتابخانه ملک.
74. نسفی، نجم‌الدین عمر (1377/1958). العقائد النسفیه. تحقیق عبدالعظیم الزرقا. قاهره: دارالخانجی.
75. نسوی، ابوعبدالله الحسین (1428/2007). الحجه. تحقیق عمادالدین احمد حیدر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
76. نطنزی، معین‌الدین (1336ش/1957). منتخب‌التواریخ معینی (تاریخ آل مظفر). تهران:‌ کتابفروشی خیام.
77. نوبختی، ابوسهل اسماعیل (1428). التنبیه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
78. نوبختی، ابومحمد الحسن (1348/1931). فرق‌الشیعه. تحقیق هلمت ریتر. بی‌جا: بی‌نا.
79. نیشابوری، فضل بن شاذان (1428/2007). الایضاح. بیروت: دارالکتب العلمیه.
80. هارونی، ابوطالب یحیی (1428/2007). الافاده فی تاریخ الائمه الزیدیه. تحقیق عبدالله بن محمد الشرفی. صنعاء: مکتبه الامام زید بن علی الثقافیه.
81. همدانی، رشیدالدین‌فضل‌الله ‌(1386ش/2007). جامع‌التواریخ. تهران: علمی و فرهنگی.


XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Nazarzadeh Z, valavi A, Taghavi H, Ferasatkhah M. The Role of Theologians in Institutionalizing the Culture of Flattery and Political Courtesy within the Framework of Islamic Beliefs up to the Tenth Century. islamhistory 2025; 1 (58) :22-50
URL: http://journal.isihistory.ir/article-1-1515-fa.html

نظرزاده زهرا، ولوی علی محمد، تقوی هدیه، فراستخواه مقصود. نقش متکلمان در نهادینه‌سازی فرهنگ تملق و تعارفات سیاسی؛ در بستر باور‌های اسلامی تا قرن دهم (مقاله پژوهشی). پژوهشنامه تاریخ اسلام. 1404; 1 (58) :22-50

URL: http://journal.isihistory.ir/article-1-1515-fa.html



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
دوره 1، شماره 58 - ( تابستان 1404 ) برگشت به فهرست نسخه ها
پژوهش نامه تاریخ اسلام (فصلنامه انجمن ایرانی تاریخ اسلام) Quartely Research Journal of Islamic History
Persian site map - English site map - Created in 0.17 seconds with 48 queries by YEKTAWEB 4745